چرا دندان‌ها پوسیده می‌شوند؟

 

 

دکتر ابوالفضل شفیعی
متخصص دندان‌پزشکی کودکان

دهان اولین دروازه عبور مواد غذایی به سیستم گوارش است و بنابراین سلامت آن، نقش بسیار مهمی در سلامت عمومی بدن دارد. در داخل دهان، نقش اصلی جویدن و آماده کردن غذا قبل از ورود به مری بر عهده دندان‌هاست. دندان‌ها در کنار نقش جویدن غذا، در تلفظ صحیح کلمات و همین‌طور حفظ فرم و زیبایی صورت نقش اساسی دارند. پوسیدگی، مهم‌ترین بیماری است که می‌تواند با مبتلا کردن دندان‌ها باعث اختلال در عملکرد آنها شود. در این نوشتار قصد داریم به طور ساده توضیح دهیم که علت ابتلای دندان‌ها به پوسیدگی چیست؟

برای ایجاد پوسیدگی دندان، به‌طور همزمان باید چهار عامل حضور داشته باشند. به زبان دیگر حذف هر یک از عوامل زیر به پیشگیری از پوسیدگی دندان‌ها کمک می‌کند:

– میکروارگانیسم‌های پوسیدگی‌زا
در دهان انسان بیش از ۵۰۰ نوع میکروب مختلف شناسایی شده که تعدادی از آنها از جمله گونه‌های استرپتوکوک‌های موتانس و لاکتوباسیل باعث ایجاد پوسیدگی دندان می‌شوند. این میکروب‌ها در توده نرمی که بعد از چند ساعت مسواک نزدن روی دندان‌ها تشکیل می‌شود و پلاک دندانی نام دارد، به وفور یافت می‌شوند.
– قندها
مصرف مکرر قندها در طول شبانه‌روز، زمینه را برای شروع پوسیدگی دندان فراهم می‌کند؛ چراکه میکروب‌های پوسیدگی‌زا برای زنده ماندن و رشد و نمو و تکثیر، از قندها به عنوان منبع غذایی استفاده می‌کنند. در اثر مصرف قندها توسط میکروب‌ها، اسیدهایی تولید می‌شود که به تدریج باعث حل شدن ساختار معدنی مینای دندان و شروع روند پوسیدگی می‌شود.
عدم رعایت بهداشت دهان بعد از هر وعده غذایی، باعث باقی ماندن خرده‌های غذا در دهان شده و در اثر فعالیت میکروب‌ها، روند تولید اسید توسط آنها تسهیل می‌گردد.
– میزبان مستعد
در اثر مصرف مکرر قندها و با حضور و فعالیت میکروب‌ها، پوسیدگی بیشتر در دندان‌هایی ایجاد می‌شود که دارای شیارهای عمیق و گیردارتری باشند یا در افرادی که جریان بزاقشان کمتر از حد نرمال و درنتیجه دهانشان خشک باشد یا سیستم ایمنی‌شان درست عمل نکند.
– زمان
ایجاد پوسیدگی دندان، روندی تدریجی است و برای تاثیر سه عامل قبلی، زمان کافی لازم است.

چند نکته جالب راجع به پوسیدگی دندان
– پوسیدگی دندانی یک بیماری مسری است به این معنا که میکروب‌های ایجادکننده آن می‌تواند از دهان اطرافیان به‌ویژه والدین از راه بوسیدن یا استفاده از قاشق مشترک به کودک منتقل شود. نشان داده شده است که انجام مراقبت‌های بهداشتی، ترمیم دندان‌های پوسیده و جویدن آدامس‌های حاوی زایلیتول توسط والدین یا خواهر و برادرهای نوزاد تازه متولد شده می‌تواند با کاهش تعداد میکروب‌های دهان آنها، سن انتقال میکروب به دهان نوزاد را به تاخیر اندازد و بنابراین باعث کاهش پوسیدگی در دهان او شود.
– در مراحل اولیه پوسیدگی دندان، ضایعه‌ای بدون حفره ایجاد می‌شود. در سطوح صاف به‌ویژه سطوح بین دندانی، این ضایعه اولیه، به صورت یک لکه سفید یا قهوه‌ای مشخص می‌شود.
– قندها چه قندهای ساده تک قندی (مثل گلوکز موجود در شکر) و چه قندهای مرکب (دو قندی مثلا فروکتوز موجود در میوه یا لاکتوز موجود در شیر و چند قندی مانند نشاسته موجود در نان یا چیپس) می‌توانند باعث پوسیدگی دندان شوند.
– بیشترین پوسیدگی‌زایی قندها وقتی اتفاق می‌افتد که در بین وعده‌های غذایی اصلی مصرف شوند. مصرف همان میزان قندها درست بعد از وعده‌های اصلی کمتر باعث پوسیدگی می‌شود.
– بعد از هر بار مصرف قند، PH پلاک دندانی شروع به افت فوری می‌کند و به زیر حد بحرانی یعنی ۵/۵ می‌رسد. در این حالت تخریب ساختار مینا با خارج شدن مواد معدنی از آن شروع می‌شود. در نواحی بین دندانی که دسترسی بزاق کمتر است، در صورت عدم شستشوی دهان با آب، این افت PH می‌تواند تا دو ساعت ادامه یابد.
– در میان وعده‌های غذایی بهتر است جهت پیشگیری از پوسیدگی دندانی، به‌جای مصرف ترکیبات حاوی قند، از لبنیات، میوه، سالاد، خشکبار و آجیل سالم استفاده شود.
– تعداد دفعات مصرف قندها، نقش مهم‌تری در ایجاد پوسیدگی دندان دارد تا مقدار کلی مصرف آنها. به طور مثال مصرف پنج عدد شکلات در طول روز هر دو ساعت یک عدد، پوسیدگی‌زایی بیشتری ایجاد می‌کند تا مصرف یک‌باره هر پنج عدد در یک میان وعده.
– میان‌وعده‌های قندی با چسبندگی بالا به دندان مانند کیک، بیسکویت و شکلات‌های چسبنده، پوسیدگی‌زایی بیشتری نسبت به آب میوه‌های شیرین یا سایر فرم‌های محلول زود پاک‌شونده دارند.
– قند موجود در میوه و سبزیجات تازه و غذاهای پر نشاسته پخته مثل برنج و سیب زمینی، پوسیدگی‌زایی پایین‌تری دارند.
– نوشابه‌های گازدار به خاطر داشتن محتویات اسیدی و هم به علت داشتن قند بالا باعث پوسیدگی دندان می‌شوند.
– آب دهان به خاطر داشتن یون‌های معدنی و ترکیبات ضد میکروبی، نقش محافظت از دندان‌ها در برابر پوسیدگی را بر عهده دارد. حین خواب به علت کاهش مقدار ترشح آب دهان، پیشرفت پوسیدگی سریع‌تر اتفاق می‌افتد. بنابراین رعایت بهداشت دهان قبل از خواب بسیار مهم‌تر از هر وعده دیگر است.
– جویدن آدامس به ویژه آدامس‌های حاوی شیرین‌کننده‌های جدید قند-الکل (مثل زایلیتول یا سوربیتول) بعد از هر وعده غذایی باعث پیشگیری از پوسیدگی می‌شود. این تاثیر مفید در نتیجه تحریک جریان بزاق و حذف خرده‌های غذایی از سطح دندان‌ها با جویدن آدامس ایجاد می‌شود. همچنین زایلیتول از طریق کاهش تشکیل پلاک دندانی و چسبندگی باکتری‌ها به سطح دندان، کاهش میزان استرپتوکوک موتانس بزاق و پلاک و نیز با کاهش سطح اسید لاکتیک تولید شده توسط باکتری‌ها، باعث محافظت از دندان‌ها می‌شود.
– خطر ایجاد پوسیدگی در سطح جونده دندان‌های آسیای دائمی که شیارهای عمیق و نامنظمی دارند، نسبتا بالاست. دلیل این امر، احتمال بیشتر گیر افتادن ذرات غذایی در عمق شیارهای این دندان‌هاست که گاهی حتی با مسواک زدن هم به راحتی تمیز نمی‌شوند.
– جنس دندان تا حدی روی ایجاد پوسیدگی موثر است. به‌طور مثال مینا و عاج دندان‌های دائمی فردی که در کودکی تغذیه خوبی داشته یا در آب آشامیدنی محل زندگی‌اش درصد فلوراید مناسب وجود داشته، از نظر ساختاری بهتر شکل می‌گیرد و در برابر پوسیدگی مقاومت بیشتری دارد.

جهت داشتن دندان‌هایی سالم، انجام اقدامات پیشگیرانه زیر به عنوان بخشی از مراقبت‌های جامع، ضروری است:

– مراجعات دوره‌ای منظم به دندان‌پزشک
انجام معاینات دوره‌ای منظم و گرفتن اطلاعات و مشاوره‌های لازم از تیم دندان‌پزشکی، به پیشگیری و تشخیص زودهنگام بیماری‌های دهان و دندان کمک می‌کند و یک بخش بسیار مهم مراقبت‌های جامع پیشگیری است.

– مسواک زدن
مهم‌ترین اقدام بهداشت دهانی است که جهت داشتن دندان و لثه‌هایی سالم، انجام روزانه آن لازم و ضروری است. مسواک زدن با دقت و با روش صحیح (دو بار در روز و هر بار به مدت چهار دقیقه) با حذف پلاک میکروبی و ذرات غذایی از سطح دندان‌ها باعث پیشگیری از پوسیدگی می‌شود.

– استفاده از نخ دندان
نخ دندان به عنوان مکمل مسواک باعث تمیز شدن سطوح بین دندانی از پلاک میکروبی و خرده‌های غذایی می‌شود.

– تغذیه صحیح
کاهش تعداد دفعات مصرف مواد قندی به‌ویژه در میان‌وعده‌ها و جایگزین کردن آنها با مواد غذایی سالم از قبیل لبنیات، میوه، سالاد، خشکبار و آجیل سالم برای پیشگیری و کاهش تعداد دندان‌های پوسیده ضروری است.

– فلورایدتراپی
فلورایدتراپی به معنای کاربرد عنصر فلوراید جهت مقاوم‌سازی مینای دندان‌هاست. این روش به دو صورت قابل انجام است:
الف) فلورایدتراپی سیستمیک: به معنای بلع فلوراید و جذب آن از طریق سیستم گوارش و وارد شدن آن به ساختار دندان‌های در حال تشکیل کودکان است. این کار با اضافه کردن مقادیر کنترل شده فلوراید به آب، شیر یا نمک مورد استفاده یک جمعیت انجام می‌شود. این اقدام باید توسط سیستم بهداشتی کشور بعد از فراهم کردن تجهیزات و امکانات مهندسی مورد نظر و با نظارت دقیق انجام شود. تاثیر این روش در کاهش پوسیدگی‌های دندانی جوامع مختلف در مطالعات انجام شده، بسیار خوب و در حدود ۵۰ درصد بوده است.
ب) فلورایدتراپی موضعی: به معنای کاربرد موضعی ژل، وارنیش یا دهانشویه‌های حاوی فلوراید، بعد از رویش دندان‌های کودکان در فواصل منظم است. تاثیر این روش در پیشگیری از پوسیدگی کمتر از روش فلورایدتراپی سیستمیک است.

– فیشورسیلانت(شیارپوش)
به معنای پرکردن شیارهای عمیق و نامنظم سطح جونده دندان‌های آسیاب با یک ماده سفید همرنگ دندان است. این کار بهتر است فورا بعد از رویش دندان‌های آسیاب کودکان و قبل از پوسیده شدن آنها انجام می‌شود. روشی ساده، سریع و در عین حال با حساسیت تکنیکی بالاست که توسط دندان‌پزشک متخصص کودکان انجام می‌شود و با حذف شیارهای عمیق و نامنظم، باعث کاهش گیر مواد غذایی روی سطح جونده دندان‌ها شده و از این طریق منجر به پیشگیری از پوسیدگی دندان می‌شود.

منبع:دندانه