آینده تکنیسین‌های دهان در ایران

 

نگاهی به تجربه حرفه‌های سلامت دهان در بریتانیا

نویسندگان: ساجده فلانیک۱، فاطمه حافظی۱، شادیه خوشحال۱
۱ تکنیسین سلامت دهان، دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی گیلان

درمان بیماری‌های دهان و دندان با نام حرفه دندان‌پزشکی گره خورده است. حرفه دندان‌پزشکی اما تنها حرفه مرتبط با سلامت دهان نیست. در صد سال گذشته علاوه بر حرفه دندان‌پزشکی، رشته‌های متعدد دیگری تاسیس شده‌اند تا نیازهای دهان و دندان را برطرف نمایند. این رشته‌ها در کشورهای مختلف و کشور ما با عناوین مختلف معرفی شده‌اند. اگرچه نام رشته بهداشتکاری دهان و دندان در کشور ما بیش از بقیه آشناست اما حرفه‌های سلامت دهان دیگری نیز تاسیس شده‌اند. در کشور ما، به رشته‌های سلامت دهان «رشته‌های حد واسط» گفته می‌شود. عنوانی نه چندان شایسته که نه تنها توصیف کننده شرح وظایف و اهداف و این رشته‌ها نیست، بلکه القا کننده حاشیه‌ای بودن نقش این حرفه‌هاست.
در سال‌های اخیر رشته تکنیسین دهان با رویکردی جدید در ایران تاسیس شده است تا بتواند کمبودهای موجود در زمینه پیشگیری از بیماری‌های دهان را جبران کند. سرنوشت این رشته و صد‌ها فارغ‌التحصیل آن که با صرف هزینه ملی فراوان تاسیس شده از اهمیت بالایی برخوردار است. مسئولان سلامت اینک در نقطه تاریخی حساسی ایستاده‌اند تا با حمایت از این رشته نوین نه تنها در راه پیشگیری از بیماری قدم بردارند بلکه شرایطی فراهم آورند تا استفاده از خدمات سلامت دهان، که حق شهروندان است، محدود به توانمندان مالی و مرکزنشینان باقی نماند.

این یادداشت قصد دارد با مروری بر تجربه تاریخی حرفه‌های سلامت دهان در انگلستان و مقایسه شرح وظایف حرفه‌های سلامت دهان در این کشور با رشته نوین تکنیسین دهان بر آگاهی عمومی بیافزاید.

تاریخچه حرفه‌های سلامت دهان در بریتانیا
اولین رشته مرتبط با سلامت دهان در سال ۱۹۱۳ در ایالات متحده امریکا تاسیس شد. تولد این رشته نوین در ابتدا با مخالفت دندان‌پزشکان مواجه شد. صد سال بعد و علی‌رغم کشمکش‌های فراوان، حرفه‌های سلامت دهان موفق شده‌اند در کشورهای مختلف جایگاه خود را در میان درمانگران دیگر حرفه‌های سلامت تثبیت کنند. انگلستان از دیگر پیشگامان رشته‌های سلامت دهان است. تاسیس رشته‌های سلامت دهان در انگلستان به دوران جنگ جهانی دوم باز می‌گردد. به دلیل شیوع بیماری‌های شایعه لثه، رشته سلامت دهان به پیشنهاد یک مشاور غیر نظامی به نام «ویلیام فرای» ایجاد شد. به دنبال آن در سال ۱۹۴۹، اولین مدرسهٔ غیر نظامی در یک کلینیک دندان‌پزشکی در لندن افتتاح شد. در حال حاضر در بریتانیا علاوه بر رشته دندان‌پزشکی، پنج حرفه سلامت دهان دیگر وجود دارد که از شورای دندان‌پزشکی این کشور (سازمانی معادل سازمان نظام‌پزشکی در ایران) مجوز ارایه خدمات درمانی دریافت می‌کنند. این حرفه‌ها عبارتند از:
بهداشتکاران دندان: Dental hygienist
درمانگران دندان: Dental therapist
درمانگران ارتودنسی: Orthodontic therapist
تکنیسین‌های بالینی دندان‌پزشکی: Clinical Dental technician
پرستاران دندان‌پزشکی: Dental nurse

تاریخچهٔ حرفه‌های سلامت دهان در ایران
به نظر می‌رسد اولین حرفه دانشگاهی سلامت دهان ایران حرفه پرستاری دندان‌پزشکی باشد که در سال ۱۳۳۸ راه‌اندازی شد. اولین دوره رشته بهداشتکاری دهان اما در سال ۱۳۴۴ در دانشکدهٔ دندان‌پزشکی تهران تاسیس شد. اما معروف‌ترین و جنجالی‌ترین برنامه تربیت حرفه‌های سلامت دهان در سال ۱۳۶۰ اتفاق افتاد. در این سال، طرح تربیت بهداشتکار به منظور انجام خدمت درمانی دندان‌پزشکی در مناطق محروم تصویب شد. بر اساس این قانون، نزدیک به ۶۰۰۰ بهداشتکار دهان و دندان با تعهد ارایه خدمت ۶ ساله در مناطق روستایی و محروم تربیت و جذب شدند. مطابق این قانون، این افراد پس از طی این دوره می‌توانستند بدون شرکت در کنکور سراسری وارد دوره دندان‌پزشکی شوند. ماده سیزده این قانون می‌گوید: «به بهداشتکارانى که حداقل ۶ سال تمام در مراکز بهداشتى و درمانى موضوع این قانون خدمت کرده‏‌اند گواهى خدمت انجام شده توسط سازمان منطقه‌‏اى بهدارى استان مربوطه داده خواهد شد تا به موجب آن بتوانند در امتحان مخصوص که جهت ادامه تحصیل در رشته دندان‌پزشکى به‌عمل مى‏آید شرکت کنند».

در حالی که سی و چند سال از ورود بدون کنکور بهداشتکاران مصوب قانون سال ۱۳۶۰ به رشته دندان‌پزشکی می‌گذرد، این قانون هم‌چنان در جامعه دندان‌پزشکی مورد بحث و اعتراض بوده و بر آینده رشته‌های سلامت دهان در ایران تاثیر گذاشته است.

در تلاشی دیگر برای تاسیس حرفه سلامت دهان در ایران، در دی‌ماه سال ۸۵، شورای عالی برنامه ریزی علوم‌پزشکی، طرح تاسیس رشته‌ای جدید برای تربیت «کاردان بهداشت دهان» را تصویب کرد که چند سال بعد متوقف شد.

شش سال پس از آغاز این طرح،‌‌ همان‌طور که پیش‌بینی می‌شد عده‌ای از فارغ‌التحصیلان این رشته خواستار تبدیل وضعیت به «بهداشتکار دهان» شدند تا بتوانند با استناد به قانون ۱۳۶۰ راه میانبری به حرفه دندان‌پزشکی پیدا کنند. اگرچه کمیسیون بهداشت و درمان مجلس به کلیات این طرح رای نداد، موافقت ضمنی برخی از دانشگاه‌های علوم پزشکی با این طرح موجی از مخالفت‌ها در سال گذشته ایجاد کرد.
اما جدید‌ترین رشته سلامت دهان در ایران که صد‌ها فارغ‌التحصیل آن در راه ورود به بازار کار هستند رشته تکنیسین سلامت دهان است که در سال ۱۳۹۴ تاسیس شد. این رشته با هدف انجام خدمات پیشگیرانه و آموزش سلامت تاسیس شد و در حال حاضر تنها رشتهٔ مرتبط با سلامت دهان در مقطع کاردانی در ایران است.

محدوده اختیارات تکنیسین‌های دهان در ایران در مقایسه با بریتانیا
آموزش بهداشت و تغذیه سالم از وظایف و اختیارات تکنیسین‌های سلامت دهان است. در انگلستان نیز، آموزش سلامت جز حدود اختیارات تمام رشته‌های پنج‌گانه سلامت دهان تعریف شده است. برای تکنیسین‌های دهان در ایران وظایف درمانی پیشگیری نیز تعریف شده است. مهم‌ترین این فعالیت‌ها عبارت است از: معاینه، جرمگیری، صاف کردن سطح ریشه و فلوراید تراپی. از این لحاظ تکنیسین‌های سلامت دهان حدود اختیاراتی مشابه دو حرفه سلامت دهان بهداشتکاران دندان (Dental Hygienist) و درمانگران دندان (Dental therapist) را بر عهده دارند. تفاوت عمده تکنیسین‌های سلامت دهان در ایران با این دو رشته در بریتانیا احتمالا در مورد اجازه درمان فیشور سیلنت تراپی، تزریق بی‌حسی، قالب‌گیری، پالپوتومی و خارج کردن دندان‌های شیری است.

بهداشتکاران و درمانگران دندان در بریتانیا بر خلاف تکنیسن‌های دهان در ایران اجازه ارایه چنین درمانی را دارند. لازم به ذکر است که فیشورسیلات تراپی را کاردان‌های بهداشت دهان که سال۸۶ در ایران پذیرش داشتند به طور مستقل انجام می‌داند در حالی که این وظیفه از تکنسین‌های سلامت دهان به طور مستقل سلب شده است.
اما مهم‌ترین اتفاق در عرصه حرفه‌های سلامت دهان در بریتانیا در سال ۲۰۱۳ اتفاق افتاد. در این سال شورای دندان‌پزشکی بریتانیا تصمیم سرنوشت‌سازی اتخاذ کرد. بر اساس این مصوبه، تمامی حرفه‌های سلامت دهان من‌جمله بهداشتکاران دهان حق دارند به صورت مستقل و بدون نظارت دندان‌پزشک در حدود اختیاراتشان به ارایه خدمات درمانی بپردازند. از آن زمان تا کنون مطالعات مستقلی انجام شده که نشان می‌دهد صاحبان این حرفه‌ها از توانایی لازم برخوردار بوده‌اند و توانسته‌اند اعتماد عمومی را جلب کنند.

نتیجه گیری
جایگاه حرفه‌های سلامت دهان در انگلستان اینک به‌خوبی تثبیت شده است. صاحبان حرفه‌های سلامت دهان می‌توانند همچون حرفه دندان‌پزشکی اقدام به تاسیس مطب کرده و در چهارچوب اختیارات تعریف شده خدمات درمانی ارایه کنند. همچنین، بسیاری از شاغلان این حرفه‌ها در استخدام نظام درمانی دولتی بریتانیا هستند. رشته تکنیسین دهان و دندان که کمتر از سه سال پیش در ایران تاسیس شد اینک در دو راهی سرنوشت قرار دارد؛ فارغ‌التحصیلان این رشته تاکنون نسبت به تعریف نشدن مقاطع تحصیلی بالا‌تر، جایگاه استخدامی و محروم شدن از حق تحصیل در دوران طولانی تعهد خدمت ابراز نگرانی کرده‌اند. همچنین، تجربه پیشین رشته‌های سلامت دهان و دندان در گذشته سبب شده است تا جامعه دندان‌پزشکی نگرانی‌هایی نسبت به حضور حرفه‌ای با شرح وظایف یکسان داشته باشد. به نظر می‌رسد اولین گام، پذیرش لزوم حضور حرفه‌های سلامت دهان به صورت مستقل و نه به عنوان «رشته‌های حدواسط» است. تجربه انگلستان نشان می‌دهد حرفه‌های دندان‌پزشکی و سلامت دهان با شرح وظایف مشترک می‌توانند به فعالیت در کنار هم ادامه دهند و حضور یک حرفه به معنای حذف دیگری یا ادغام در دیگری نیست. هر چند سواستفاده‌های پیشین از جایگاه حرفه‌های سلامت ایجاب می‌کند با قانون‌گذاری و نظارت دقیق از تداخل حدود اختیارات پیشگیری شود.

 

منبع:دندانه